مراحل اعمال حج تمتع

1 ـ محرم شدن به احرام حج تمتع در مک‍ه.
2 ـ رفتن به سرزمين عرفات روز نهم ذي حجة ( روز عرفه ) و وقوف در آن .
3 ـ رفتن به مشعر الحرام شب دهم ذي حجة ( شب عيد قربان ) و وقوف در آ ن.
4 ـ رفتن به منا روز عيد قربان به منظور انجام :
الف : رمى جمره عقبه
ب : قربانى
ج : حلق يا تقصير
بعد از اعمال روز عيد مي تواند براي بيتوته در منا بماند و يا براي انجام اعمال بعد از منا به مک‍ه رود .
5 ـ در صورت رفتن به مکه به مسجد الحرام مي رود براي انجام دادن :
الف : طواف حج
ب : نماز طواف
6 ـ سپس به مسعي مي رود براي انجام دادن :
سعى بين صفا و مروه
7 ـ باز به مسجد الحرام مى رود براى :
الف : طواف نساء
ب : نماز طواف نساء
8 ـ سپس به مِنا برمى گردد براى :
الف : ماندن در منا در شب هاي يازدهم و دوازدهم ذي حجه
ب : رمى جمرات سه گانه در روزهاى يازدهم و دوازدهم ذى حجه
9 ـ بعد از ظهر روز دوازدهم، حجاج از مِنا خارج مى شوند و اعمال حج به پايان مى رسد. ولى كسانى كه تاكنون، اعمال مكه (طواف حج، نماز طواف، سعى و طواف نساء) را انجام نداده اند، پس از برگشت به مكه آن اعمال را انجام مى دهند.
(1) - عرفات بيابانى است مسطح و وسيع در 22 كيلومترى جنوب شرقى مكّه; جايى كه حاجيان بايد روز نهم ذى حجه از ظهر تا غروب در آنجا بمانند. «عرفات» جمع «عرفه» و از ريشه «عرفان» و «معرفت» است.
احرام در مكّه
(اولين عمل از اعمال حج)
اعمال حج نيز، مانند اعمال عمره با احرام آغاز مى شود.
كيفيت احرام حج:
مانند احرام عمره است، ولى در نيّت تفاوت دارد كه در آنجا به نيّت عمره تمتع محرم مى شد و اكنون به نيّت حج تمتّع محرم مى شود.
زمان احرام حج: بعد از اعمال عمره تمتّع تا وقتى كه بتواند به وقوف در عرفات ـ ظهر روز نهم ذى حجّه ـ برسد.
امروزه به جهت كثرت جمعيّت و شلوغى راه كه احتمال نرسيدن به موقع به عرفات مى باشد، روز هشتم مُحرم مى شوند و شب عرفه به عرفات مى روند، هرچند اگر روز نهم هم مُحرم شوند وبروند وپيش ازظهرروزنهم به عرفات برسند مانع ندارد.
مكان احرام حج:
شهر مكّه است، گرچه مستحب است در حِجر اسماعيل يا نزد مقام ابراهيم محرم شود.
تمام اعمال حج از احرام تا رمى جمرات از عبادات است و مانند نماز و ساير عبادات بايد به قصد قربت و اطاعت امر خداوند انجام شود.
وقتى كه انسان براى اعمال حج محرم شد تمام كارهايى كه در احرام عمره حرام بود، بر او حرام مى شود.
وقوف در عَرَفات
(دومين عمل از اعمال حج)
حاجى، پس از احرام در مكّه، بايد براى وقوف در عرفات، روانه آنجا شود.
1 ـ مراد از وقوف، بودن در آن مكان است چه سواره يا پياده، نشسته يا خوابيده; يعنى حاجى بايد آن روز را در صحراى عرفات بماند و از آنجا خارج نشود.
2 ـ زمان وقوف; لازم است از ظهر روز نهم ذى حجه تا مغرب همان روز در عرفات بماند. لكن تأخير وقوف از اوّل وقت به اندازه خواندن نماز ظهر و عصر و مقدمات آن اشكال ندارد.
3 ـ وقوف به عرفات و ساير اعمال حج ـ بجز طواف و نماز ـ نياز به طهارت (وضو يا غسل) ندارد. ولى مستحب است.
4 ـ در عرفات، كار ديگرى بجز بودنِ در آنجا واجب نيست، ولى مستحبات بسيارى دارد، و از بهترين مكانها براى استجابت دعاست و بهترين دعاها در آن مكان دعاى معروف ابا عبدالله الحسين(عليه السلام) و امام زين العابدين(عليه السلام) در آن روز است.
وقوف در مَشعر الحَرام (1)
(سوّمين عمل از اعمال حج)
بعد از مغرب روز نهم ذى حجه (شب عيد قربان) حاجيان از عرفات خارج مى شوند و براى انجام عملى ديگر از اعمال حج به طرف مشعر الحرام (مُزدلفه) حركت مى كنند.
1 ـ وقتى كه حاجيان به مشعر الحرام رسيدند، وقت وقوف، از طلوع فجر عيد قربان است تا طلوع خورشيد و احتياط آن است كه از وقت رسيدن به مشعر در شب قصد وقوف كند.
2 ـ در مشعر بجز ماندنِ در آنجا كار ديگرى واجب نيست گر چه مستحبات بسيارى دارد و از جمله آنها ذكر الهى گفتن و جمع آورى سنگريزه براى رمى جمرات است.
(1)   - مشعر الحرام: وادى طويلى است ميان «عرفات» و «مِنا» و به آن «مُزْدلفَه» هم گفته مى شود، حاجيان بايد شب عيد قربان را در آنجا بمانند.
رَمى جمره عَقَبَه
(چهارمين عمل از اعمال حج)
1 ـ پس از طلوع آفتاب روز دهم ذى حجه (عيد قربان) حجاج براى انجام بقيه اعمال حج از مشعر الحرام بيرون آمده و روانه مِنا(1) مى شوند.
و اولين عمل از اعمال منا را که رَمى(2) جمره عقبه است بايد انجام دهند .
2 ـ در آخر مِنا سه ستون سنگى وجود دارد كه اوّلين ستون، «جمره اُولى» و دومين آنها «جمره وُسطى» و سوّمى را «جمره عُقبى يا عَقَبه» مى نامند، اوّلين كار واجب در روز عيد قربان زدن هفت عدد ريگ به جمره عقبه است.
3 ـ هفت سنگ بايد به ستون بخورد، ولى لازم نيست پشت سر هم باشد، پس اگر دو عدد به ستون بخورد و سوّمى نخورد و چهارمى بخورد، تنها سه عددى كه به ستون خورده به حساب مى آيد. و اگر شك كند هفت عدد خورده يا نه، بايد به قدرى بزند تا يقين كند هفت عدد به جمره خورده است.
4 ـ سنگ ريزه ها بايد اينگونه باشد:
الف - زياد بزرگ يا ريز نباشد، بلكه به اندازه اى باشد كه به آن ريگ بگويند.
ب - از منطقه حرم باشد، مثلا مشعرالحرام، منى يا شهر مكه.
ج - قبلا براى رمى از آن استفاده نشده باشد.
د - مباح باشد، (غصبى نباشد).
5 ـ بانوان،(3) كودكان، بيماران و پيرمردان مى توانند، شب عيدقربان پس از نصف شب و قبل از اذان از مشعر الحرام خارج شوند و اگر نمى توانند رمى جمره را در روز انجام دهند، مى توانند همان شب رمى جمره عقبه را انجام دهند.
(1) - مِنا: سرزمينى است واقع بين دو رشته كوه، نزديك مشعر الحرام.
(2) - رمى: تيرانداختن، سنگ انداختن.
(3) - اين حكم براى بانوان، مخصوص رمى روز عيد قربان است. ولى در روزهاى 11 و 12 تنها در صورتى كه از رمى در روز ناتوان باشند، مى توانند شب انجام دهند.
قربانى
(پنجمين عمل از اعمال حج)
1 ـ پس از سنگ زدن به جمره عَقبه، حجاج براى انجام يكى ديگر از واجبات حج، به قربانگاه رفته، و يك شتر، يا گاو، يا گوسفند قربانى مى كنند.
2 ـ ذبح يك حيوان براى چند نفر حاجى كفايت نمى كند و يك حيوان كمتر چيزى است كه به عنوان يكى از اعمال حج بايد ذبح كرد، امّا هر چه بيشتر ذبح كنند افضل است.
3 ـ حيوان قربانى شرايطى دارد كه به تفصيل در كتاب احكام و مناسك حج آمده است، افرادى كه براى انتخاب قربانى به قربانگاه مى روند لازم است آن شرايط را بدانند، در اين نوشته به طور مختصر به آنها اشاره مى كنيم:
* سالم باشد (مريض نباشد).
* معيوب و ناقص العضو نباشد.
* كورى يا لنگى واضح نداشته باشد.
* دُم بريده نباشد.
* گوش بريده و شاخ شكسته نباشد.
* لاغر نباشد.
* اخته نشده باشد; (بيضه هايش را بيرون نياورده باشند).
* سن آن كامل باشد; اگر ميش است يك سال آن و اگر بز است دو سال آن كامل شده باشد. (تفصيل اين شرايط در كتب مفصل فقهى و مناسك مراجع تقليد آمده است).
4 ـ اگر حاجى پس از ذبح شك كند و حتى اگر احتمال دهد كه حيوان ناقص بوده يا ساير شرايط را نداشته اعتنا نكند.
5 ـ كسى كه حلق يا تقصير نكرده و حتى براى خود حيوانى را ذبح نكرده مى تواند براى ديگرى ذبح كند.
حلق يا تقصير
(ششمين عمل از اعمال حج)
1 ـ پس از قربانى، حاجى بايد حلق كند، يعنى موهاى سر خود را بتراشد، يا تقصير كند، يعنى مقدارى از مو و ناخن خود را بچيند.
2 ـ با انجام اين عمل تمام محرّمات احرام بر او حلال مى شود، بجز حرام بودن زن و مرد بر يكديگر و استفاده از بوى خوش، كه آنها هم با انجام بقيّه اعمال حلال خواهد شد و در برخى موارد صيد نيز حرام است. بنابر اين، پس از تراشيدن سر يا تقصير مى تواند لباس احرام را بيرون آورده و لباس معمولى خود را بپوشد.
3 ـ مرداني كه سال اوّل حج آنهاست، بنا بر احتياط واجب بايد سر بتراشند و تقصير كفايت نمى كند، ولى افرادى كه بار اوّل آنها نيست مى توانند تقصير كنند يا سر بتراشند.
4 ـ بانوان بايد تقصير كنند.
5 ـ محل حلق يا تقصير مِنا است.
6 ـ زمان حلق يا تقصير، تا روز سيزدهم ذى حجه است، گرچه احتياط واجب آن است كه روز عيد انجام شود.
7 ـ اگر حاجى براى قربانى به كسى وكالت دهد، تا وكيل او قربانى نكرده، نمى تواند حلق يا تقصير كند، بنابر اين كسانى كه خود به قربانگاه نمى روند، بايد صبر كنند تا به آنها اطلاع داده شود كه قربانى انجام شده و پس از اطمينان به ذبح شدن حيوان حلق يا تقصير كنند.
8 ـ كسى كه خودش حلق يا تقصير نكرده، نمى تواند موى شخص ديگرى را بچيند يا بتراشد.
طـواف حج
(هفتمين عمل از اعمال حج)
پس از انجام اعمال مِنا در روز عيد قربان، حاجى بايد بار ديگر براى انجام پنج عمل از اعمال حج به مكّه برگردد، گرچه وقت اين اعمال تا پايان ماه ذى حجه است و مى تواند در مِنا بماند براى بقيه اعمالى كه در مِنا شبهاى يازدهم و دوازدهم و روزهاى يازدهم و دوازدهم انجام مى شود و بعداز ظهر روز دوازدهم از منا خارج شود و براى بقيّه اعمال به مكّه بيايد.
امّا پنج عملى كه در مكّه بايد انجام شود، عبارت است از:
1 ـ طواف حج (هفتمين عمل حج)
2 ـ نماز طواف حج (هشتمين عمل حج)
3 ـ سعى بين صفا و مروه (نهمين عمل حج)
4 ـ طواف نساء (دهمين عمل حج) (1)
5 ـ نماز طواف نساء (يازدهمين عمل حج)
احكام طواف
1 - كيفيت طواف حج به همان نحو است كه در طواف عمره تمتع گذشت بدون هيچ تفاوت مگر در نيّت كه در اينجا بايد به نيّت طواف حج بجا آورد .
2 ـ طواف را بايد از مقابل گوشه اى از كعبه كه حَجرُالاَْسْوَد(2)در آن است آغاز كند و در همان جا به پايان ببرد.(3)
3 ـ خانه كعبه، در حال طواف بايد در طرف چپ طواف كننده باشد، بنابراين اگر در حال حركت رو به كعبه باشد، يا عقب عقب برود صحيح نيست.
4 ـ انسان بايد همانطورى كه همه مسلمانان طواف مى كنند ـ بدون دقّتهاى اهل وسوسه ـ طواف را از مقابل حجرالاسود شروع كند و ادامه دهد و ايستادن مقابل حجرالاسود در هر دور لازم نيست.
5 ـ طواف كننده بايد به دور «حِجْرِ اسماعيل» (4) هم بگردد، يعنى در هنگام طواف، داخل «حِجر» نرود.
6 - براى مطاف حدى وجود ندارد و تا هر جاى مسجد الحرام كه طواف در آن طواف كعبه صدق كند ، طواف مجزى است ، بلى مستحب است كه اگر اضطرار و ازدحام نباشد فى ما بين كعبه و مقام ابراهيم انجام دهد .
7 ـ اگر انسان بر اثر بيمارى يا پيرى يا زيادى جمعيّت نتواند در اين محدوده طواف كند، طواف در خارج اين حدّ اشكال ندارد.
8 ـ طواف كننده بايد با طهارت طواف كند يعنى با وضو باشد و غسلى برعهده او نباشد و نيز بدن و لباس وى پاك باشد، همانگونه كه نماز مى خواند.
(1) - نساء به معنى زنان است، و طواف نساء يكى از اعمال عمره مفرده و حج است و به سبب آن زن بر مرد و مرد بر زن كه به سبب احرام، حرام شده بود حلال مى شود.
(2) - سنگى است بيضى شكل و سياه رنگ، كه در گوشه شرقى ديوار كعبه، با ارتفاع 5/1 متر از سطح مسجد نصب شده است.
(3) - هم اكنون از مقابل حجرالاسود تا آخر صحن مسجدالحرام خط سياهى كشيده شده است كه افراد مى توانند هنگام رسيدن به همان خط، طواف را آغاز و به همانجا ختم كنند.
(4) - حجر اسماعيل: فضايى است بين كعبه و ديوارى نيم دايره به عرض حدود 10 متر كه از زاويه شمالى تا زاويه غربى كعبه امتداد دارد. هرگاه باران بر بام كعبه ببارد، از ناودان رحمت در اين فضا مى ريزد، اينجا مدفن حضرت اسماعيل (عليه السلام) و مادرش هاجر و پيامبران بسيارى مى باشد.

نماز طواف حج
(هشتمين عمل از اعمال حج)
پس از انجام طواف حج ، بايد دو ركعت نماز، به نيّت نماز طواف حج بخواند.
كيفيت نماز طواف حج:
1 - به همان نحو است كه در نماز طواف عمره تمتع گذشت بدون هيچ تفاوت مگر در نيّت كه در اينجا بايد به نيّت نماز طواف حج بجا آورد .
2 - مانند نماز صبح است، ولى حمد و سوره را مى تواند بلند يا آهسته بخواند.
وقت نماز طواف حج:
بعد از طواف و قبل از سعى است.
مکان نماز طواف حج:
كافي است در هر نقطه اي كه عرفاً بگويند پشت مقام است گرچه از مقام دور باشد نماز را بخواند بلكه در اين صورت بعيد نيست كه نماز در هر جاي مسجد الحرام صحيح باشد .
چند مسأله
1 ـ بر تمام افراد بالغ و عاقل واجب است كه نمازها را به طور صحيح ياد بگيرند تا تكليف الهى را درست انجام دهند; بخصوص كسى كه قصد عمره يا حج دارد بايد نماز خود را تصحيح كند، تا تمامى نمازها كه از جمله آنها نماز طواف است، به طور صحيح انجام شود.
2 ـ بنابراحتياط واجب بايد پس ازطواف،نماز طواف را زود بجا آورد به طورى كه مردم نگويند بين آنها فاصله شده است.
3 ـ جايز است نماز طواف مستحب را هر جاى مسجدالحرام كه بخواهد بجا آورد.
سعى بين صفا و مروه
(نهمين عمل از اعمال حج)
پس از انجام نماز طواف حج ، بايد هفت مرتبه فاصله بين «صفا» و «مَروه» را كه امروزه به صورت سالنى ساخته شده و كنار مسجدالحرام قرار دارد بپيمايد.
كيفيت سعى :
1 - به همان نحو است كه در سعى عمره تمتع گذشت بدون هيچ تفاوت مگر در نيّت كه در اينجا بايد به نيّت سعى حج بجا آورد .
2 ـ سعى، بايد از «صفا» آغاز و به «مروه» ختم شود.
3 ـ پيمودن فاصله «صفا» تا «مروه» يك مرتبه و برگشتن از «مروه» به «صفا» مرتبه دوّم به حساب مى آيد; بنابراين هفت شَوْطِ (1) سعى بر «مروه» ختم مى شود.
4 ـ نشستن و استراحت كردن و رفع خستگى بر صفا و مروه و در بين آنها جايز است و اگر در بين سعى باشد، بايد از همانجا كه سعى را قطع كرده است، ادامه دهد.
5 ـ سعى بين صفا و مروه لازم نيست با وضو و طهارت انجام شود، گرچه احتياط مستحب است.
6 ـ سعى در طبقه دوّم، چون بالاتر از دو كوه مى باشد اشكال دارد.
(1)   - شوط: درلغت به معناى نهايت دويدن تاهدف و در اينجا به معنى يك بار دور زدن اطراف كعبه و يك بار پيمودن فاصله صفا تا مروه، يا مروه تا صفا مى باشد.
طواف نساء
(دهمين عمل از اعمال حج)
پس از انجام سعى بايد هفت مرتبه به نيّت طواف نساء دور خانه كعبه كه در مسجدالحرام است بگردد.
كيفيت طواف نساء :
1 - به همان نحو است كه در طواف عمره تمتع گذشت بدون هيچ تفاوت مگر در نيّت كه در اينجا بايد به نيّت طواف نساء بجا آورد .
2 - طواف نساء و نماز آن اختصاص به مردان ندارد ، بلكه بر تمام كسانى كه حج (1) به جا مى آورند واجب است .
3 - پس از سعى لازم نيست فوراً طواف نساء را بجا آورد و تأخير انداختن آن حتى تا چند روز بعد هم اشكال ندارد .
4 ـ طواف را بايد از مقابل گوشه اى از كعبه كه حَجرُالاَْسْوَد(2)در آن است آغاز كند و در همان جا به پايان ببرد.(3)
5 ـ خانه كعبه، در حال طواف بايد در طرف چپ طواف كننده باشد، بنابراين اگر در حال حركت رو به كعبه باشد، يا عقب عقب برود صحيح نيست.
6 ـ انسان بايد همانطورى كه همه مسلمانان طواف مى كنند ـ بدون دقّتهاى اهل وسوسه ـ طواف را از مقابل حجرالاسود شروع كند و ادامه دهد و ايستادن مقابل حجرالاسود در هر دور لازم نيست.
7 ـ طواف كننده بايد به دور «حِجْرِ اسماعيل» (4) هم بگردد، يعنى در هنگام طواف، داخل «حِجر» نرود.
8 - براى مطاف حدى وجود ندارد و تا هر جاى مسجد الحرام كه طواف در آن طواف كعبه صدق كند ، طواف مجزى است ، بلى مستحب است كه اگر اضطرار و ازدحام نباشد فى ما بين كعبه و مقام ابراهيم انجام دهد .
9 ـ اگر انسان بر اثر بيمارى يا پيرى يا زيادى جمعيّت نتواند در اين محدوده طواف كند، طواف در خارج اين حدّ اشكال ندارد.
10 ـ طواف كننده بايد با طهارت طواف كند يعنى با وضو باشد و غسلى برعهده او نباشد و نيز بدن و لباس وى پاك باشد، همانگونه كه نماز مى خواند.
(1) - عمره مفرده كه جداى از حج است نيز طواف نساء دارد .
(2) - سنگى است بيضى شكل و سياه رنگ، كه در گوشه شرقى ديوار كعبه، با ارتفاع 5/1 متر از سطح مسجد نصب شده است.
(3) - هم اكنون از مقابل حجرالاسود تا آخر صحن مسجدالحرام خط سياهى كشيده شده است كه افراد مى توانند هنگام رسيدن به همان خط، طواف را آغاز و به همانجا ختم كنند.
(4) - حجر اسماعيل: فضايى است بين كعبه و ديوارى نيم دايره به عرض حدود 10 متر كه از زاويه شمالى تا زاويه غربى كعبه امتداد دارد. هرگاه باران بر بام كعبه ببارد، از ناودان رحمت در اين فضا مى ريزد، اينجا مدفن حضرت اسماعيل (عليه السلام) و مادرش هاجر و پيامبران بسيارى مى باشد.
نماز طواف نساء
(يازدهمين عمل از اعمال حج)
پس از انجام طواف نساء ، بايد دو ركعت نماز، به نيّت نماز طواف نساء بخواند.
كيفيت نماز طواف نساء :
1 - به همان نحو است كه در نماز طواف عمره تمتع گذشت بدون هيچ تفاوت مگر در نيّت كه در اينجا بايد به نيّت نماز طواف نساء بجا آورد .
2 - مانند نماز صبح است، ولى حمد و سوره را مى تواند بلند يا آهسته بخواند.
وقت نماز طواف نساء :
بعد از طواف نساء است .
مكان نماز طواف نساء :
كافي است در هر نقطه اي كه عرفاً بگويند پشت مقام است گرچه از مقام دور باشد نماز را بخواند بلكه در اين صورت بعيد نيست كه نماز در هر جاي مسجد الحرام صحيح باشد .
1 - پس از انجام نماز طواف نساء زن بر مرد و مرد بر زن كه به واسطه احرام ، حرام شده بود ،حلال مى شود .
2 ـ بر تمام افراد بالغ و عاقل واجب است كه نمازها را به طور صحيح ياد بگيرند تا تكليف الهى را درست انجام دهند; بخصوص كسى كه قصد عمره يا حج دارد بايد نماز خود را تصحيح كند، تا تمامى نمازها كه از جمله آنها نماز طواف است، به طور صحيح انجام شود.
3 ـ بنابراحتياط واجب بايد پس ازطواف،نماز طواف را زود بجا آورد به طورى كه مردم نگويند بين آنها فاصله شده است.
4 ـ جايز است نماز طواف مستحب را هر جاى مسجدالحرام كه بخواهد بجا آورد.
بيتوته در مِنا
(دوازدهمين عمل از اعمال حج)
يكى ديگر از واجبات حج، بيتوته (ماندن در شب) در مِناست.
1 ـ تمام حجاج، چه آنها كه براى اعمال بعد از منا به مكّه رفته اند و چه آنها كه به مكه نرفته اند و در مِنا مانده اند، بايد شب يازدهم ذى حجه و شب دوازدهم را از غروب آفتاب تا نيمه شب، با قصد قربت در منا باشند، بنابر اين آنها كه به مكّه رفته اند بايد قبل از غروب به منا برگردند.
2 ـ بر اين افراد ماندن در منا واجب نيست:
* بيماران و پرستاران آنها و ديگر كسانى كه ماندن در آنجا برايشان مشقّت داشته باشد.
* كسانى كه در مكّه تمام شب از اوّل آن تا صبح به عبادت خدا مشغول باشند و كار ديگرى بجز كارهاى ضرورى نكنند.
* كسانى كه ترس آن دارند اگر در منا بمانند اموالى از آنها در مكّه از بين برود.
3 ـ كسى كه بيتوته در منا را ترك كند، بايد براى هر شب يك گوسفند قربانى كند، امّا بر كسى كه تمام شب را در مكّه به عبادت مشغول بوده، كفّاره واجب نيست.
رمى جمرات سه گانه
(سيزدهمين عمل از اعمال حج)
* در روز يازدهم و دوازدهم ذى حجه حجّاج بايد به هريك از سه ستون هفت عدد سنگ بزنند.
* وقت رمى: از طلوع آفتاب تا غروب است. (چه در روز عيد يا در اين ايام).
رمى در شب جايز نيست (مگر كسى كه عذر داشته باشد و نتواند در روز رمى كند)(1) و اگر مثلاً روز يازدهم، رمى را ترك كرد، بايد فرداى آن روز قبل از رمى همان روز، رمى روز گذشته را قضا كند.
* كيفيت رمى: همانگونه كه در رمى جمره عقبه بيان شد.
* ترتيب رمى: ابتدا بايد به جمره اولى سنگ زد و سپس به وسطى و بعد از آن به جمره عقبه.
در روز دوازدهم ذى حجه، بعد از ظهر شرعى حجاج مى توانند از مِنا خارج شوند، ولى چنانچه كسى آن روز از مِنا نرود تا آفتاب غروب كند، بايد شب سيزدهم را نيز در منا بماند و روز سيزدهم جمرات سه گانه را رمى كند.
(1) - بانوان نيز، در شب دهم مى توانند رمى جمره عقبه كه از اعمال روز عيد است انجام دهند ولى رمى جمرات روزهاى يازدهم و دوازدهم را بدون عذر نمى توانند در شب انجام دهند.

منبع : سایت های حج تمتع

کلمات کلیدی : فیش حج, حج تمتع, اعمال حج, اعمال حج تمتع, اعمال حج عمره, اعمال حج عمره و تمتع, اعمال عمره تمتع, اعمال حج واجب, مناسک حج تمتع, مناسک عمره تمتع