🕋 فلسفه حج : در پرتو حج؛ سفری از خود تا خدا

✨ آغاز راه از عرفات دل

در میان شعائر اسلامی، هیچ عبادتی همچون حج، انسان را این‌گونه از خویشتن بیرون نمی‌کشد و به ملکوت آسمان پیوند نمی‌زند. از لحظه‌ای که مُحرم می‌شوی و لباس سفید احرام را به تن می‌کنی، گویا بر خاک جانت ندا می‌پیچد که:

"لَبَّيْكَ اللّهُمَّ لَبَّيْك..."

لبیکی که نه فقط بر زبان، بلکه از عمق وجود برمی‌خیزد؛ دعوتی برای بازگشت، برای حضور در محضر محبوبی که همیشه بوده و ما غایب بوده‌ایم.

 

🏞 عرفات؛ دشت شناخت

آغاز این سفر آسمانی از عرفات است؛ جایی که حاجی، همانند آدم در نخستین غربت زمینی‌اش، باید خود را بازیابد. عرفات یعنی شناخت؛ شناخت خویش، شناخت خدا، و درک عظمت گمشده‌ای به نام بندگی. هرکه در عرفات به معرفت نرسد، از عرفه چیزی نیافته است.

 

🌌 مشعر؛ شب مکاشفه

پس از غروب عرفات، کاروان دل به سوی مشعرالحرام می‌رود؛ سرزمین جمع بین عقل و عشق. شب در این صحرا، شب وصل است؛ شب بیداری، شب نجوا و دعا. حاجی باید در تاریکی شب، نور بصیرت بیابد، و از میان سکوت کوه‌ها، صدای دعوت الهی را بشنود.

 

🪨 منا؛ سنگ زدن به خویشتن

در مِنا، اوج مبارزه با نفس است. رمی جمرات، نه پرتاب سنگ بر شیطان خارجی، که ضربه زدن بر وسوسه‌های درون است. سه‌ ستون شیطان، تجسم سه مرحله از طغیان انسان‌اند: غرور، حرص، و غفلت. حاجی، هر بار که سنگی می‌اندازد، عهدی نو می‌بندد که دیگر بنده نخواهد بود، جز بنده خدا.

 

🐑 قربانی؛ رمز فنا و بقای عاشق

قربانی در روز عید قربان، اوج تسلیم است. همان‌گونه که ابراهیم، از عزیزترینش گذشت، حاجی نیز باید هر چه میان او و معبودش فاصله انداخته را، بی‌درنگ ذبح کند. این قربانی، آغاز یک تولد جدید است؛ تولدی که در آن، "من" می‌میرد و "او" آغاز می‌شود.

 

🌤 ایام تشریق؛ اقامت در سرزمین طهارت

در سه روز پایانی، در ایام تشریق، حاجی در منا اقامت می‌کند و روزها رمی جمرات را ادامه می‌دهد. این روزها، روزهای تمرین استمرار بندگی‌اند؛ که ایمان نه یک لحظه، بلکه راهی است مداوم. شب‌مانی در منا، نگه‌داشتن حال خوش عرفات و مشعر است، تا رنگ نبازد و خاموش نشود.

ایام تشریق به سه روز پس از عید قربان (۱۰ ذی‌الحجه) گفته می‌شود که شامل روزهای:

• ۱۱ ذی‌الحجه

• ۱۲ ذی‌الحجه

• و (در صورت تأخیر در خروج از منا) ۱۳ ذی‌الحجه می‌باشد.

این ایام بخش مهمی از مناسک حج تمتع هستند و بیشتر در منطقه‌ی مِنی (منا) سپری می‌شوند.

 

اعمال و اهمیت ایام تشریق:

1. رَمی جمرات:
   در این سه روز، حاجیان موظف‌اند در هر روز سه ستون نمادین به نام‌های:

   • جمره اولی (صغری)

   • جمره وسطی

   • و جمره عقبه (کبری)

   را به ترتیب با ۷ سنگریزه در هر نوبت رمی کنند. این عمل به نشانه بیزاری از شیطان و اطاعت از فرمان الهی است.

2. شب‌مانی در منا (بیتوته):

3. حاجیان باید شب‌های یازدهم و دوازدهم (و در برخی موارد تا سیزدهم) را در منا بیتوته کنند.

4. دعا و ذکر خداوند:
   خداوند در قرآن، ایام تشریق را «ایام ذکر» معرفی کرده است. تکرار تکبیر و ذکر خداوند در این ایام بسیار سفارش شده.

   «وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ...» (سوره بقره، آیه ۲۰۳)

5. خروج از منا:

6. زائران پس از انجام رمی در روز ۱۲ ذی‌الحجه، می‌توانند از منا خارج شوند. اما اگر تا غروب در منا بمانند، باید شب را نیز بیتوته کرده و روز ۱۳ ذی‌الحجه را نیز رَمی کنند.

 

چرا به آن «تشریق» می‌گویند؟

واژهٔ «تشریق» از ریشه‌ی "شَرق" به معنای طلوع خورشید گرفته شده. در گذشته، حاجیان گوشت‌های قربانی را در برابر آفتاب (تشریق گوشت) خشک می‌کردند تا برای استفاده‌ی طولانی‌مدت نگهداری شود. به همین دلیل این ایام به «ایام تشریق» معروف شدند.

 

💫 بازگشت؛ اما نه به همان که بودی

و بازگشت از این سفر، آغاز دیگری است. آن‌که حج را چنان‌که باید گذرانده، دیگر همان انسان پیش از سفر نیست. او، انسان purified شده است؛ انسانی که طواف خانه خدا را طواف دل خویش کرده، و از پیله تن، پروانه‌وار بیرون آمده است.

🌺 «هر که از حج بازگردد، همچون روزی است که از مادر متولد شده.» (حدیث نبوی)

 

📿 سخن آخر

حج، یک سفر جغرافیایی نیست؛ هجرتی است از ظلمت به نور، از منیت به عبودیت، و از خاک به افلاک. هر که به این میدان عاشقی قدم می‌گذارد، باید خویشتن را با همه خواهش‌ها و تعلقات، رها کند. تنها آن‌گاه است که می‌تواند بگوید:

«اللهم اجعل حجّنا مبروراً، و سعينا مشكوراً، و ذنبنا مغفوراً…»

 

کلمات مرتبط: حج تمتع، مراحل حج، ایام تشریق، فلسفه حج